نمایش مستند ساموئل خاچیکیان: یک گفتگو در پردیس چارسو؛ خاطرات از پدر سینمای جنایی ایران

شامگاه سهشنبه ۱۷ مهر، نشست نقد و بازدید از فیلم مستند سینمایی ساموئل خاچیکیان یک گفتگو در حضور کارگردان فیلم امید نجوان، ادوین خاچیکیان فرزند مرحوم خاچیکیان و منتقد سینما هوشنگ گلمکانی، در پردیس سینمایی چارسو و توسط گروه سینمایی هنر و توانایی برگزار شد.
روایت ساخت مستند از زبان امید نجوان
امید نجوان در آغاز نشست درباره روند ساخت فیلم گفت این مصاحبه و گفتگو در سال ۱۳۷۷ انجام شده و قرار بود در قالب یک پرونده درباره روشهای گوناگون کارگردانی در سینمای ایران منتشر شود. فهرستی ده نفره وجود داشت که من گفتگوهای سه نفر از آنها را انجام دادم؛ یکی زندهیاد خاچیکیان بود، دیگری زندهیاد پوراحمد و نفر سوم ابوالفضل جلیلی. سپس سالها گذشت و من این گفتگو و نوار کاست را کاملا فراموش کرده بودم تا اینکه در یکی از دورههای جشنواره سینما حقیقت فیلم هیچکاک/تروفو را دیدم و ایده ساخت فیلمی بر پایه صدای باقیمانده از یک گفتگو برایم دلنشین شد. از آنجا که آقای خاچیکیان را همیشه بهگفتن آلفرد هیچکاک سینمای ایران میشناختند، این موضوع در ذهن من جرقه زد که این گفتگو میتواند عاملی برای ساخت یک فیلم باشد.
نجوان افزود بخشی که در این فیلم میبینید، پس از سالها و درگذشت زندهیاد خاچیکیان اولینبار است که منتشر میشود و اولینبار است که این اطلاعات از زبان ایشان به مخاطب منتقل میشود. در اواسط کار متوجه شدم که ملزوم است دوستانی که بهخصوص در عرصه تاریخ سینمای ایران فعالیت کردهاند همراه شوند و در فیلم توضیح دهند که اساسا خاچیکیان چه جایگاهی در تاریخ سینمای ما داشته است.
او در مورد بازخوردها گفت عکسالعملها بسیار خوب بود و همه نظر مثبتی نسبت به فیلم داشتند. من تمام تلاش خود را کردم تا از این مصاحبه فیلمی در بیارم که در تاریخ بماند.
نگاه هوشنگ گلمکانی خاچیکیان نخستین فیلمساز تاریخساز
هوشنگ گلمکانی، روزنامهنگار و منتقد سینما، با اشاره به کیفیت فیلم گفت این مستند برای نسل جوان و کسانی که آن دوره نبودند، نگاهی به تاریخ است، اما برای من و افراد بسیاری نوعی تجدید خاطره است با دورانی که این فیلمها را در سینما میدیدیم. خاچیکیان نخستین فیلمساز تاریخساز سینمای ایران بوده است. یقینا افرادی همانند مرحوم کوشان نیز پایهگذار بودند، حتی بیشتر از سپنتا، اما آنها بهصورت دورهای کارهایی انجام دادند و سپس رها کردند؛ در حالی که خاچیکیان در واقع چیزهایی بهگفتن فرم سینمایی را در آن دوره جدی کرد. کاری که خاچیکیان انجام داد، کار بسیار بزرگی بود، بهخصوص در دورانی که در سینمای ایران همه چیز در مرحله جنینی بود.
گلمکانی با اشاره به لقب هیچکاک ایران برای خاچیکیان افزود سبک سینمای خاچیکیان از سینمای اکسپرسیونیستی آلمان آمد و سپس در فیلم نوآر تبلور یافت و در فیلمهای هیچکاک اوج گرفت. عموم مردم بیشتر این تکه داستان را میشناختند، به همین علت خاچیکیان نیز با همین لقب معروف شد.
وی با انتقاد از تدوین مستند گفت در این فیلم به اهمیت نور، قاببندی و اینگونه عناصر در فیلمهای خاچیکیان اشاره شده، اما مسألهای که حرف نشده است، ریتم در صحنههای اکشن است. خاچیکیان ریتم تند را بسیار دوست داشت و از نظر فنی فیلمها را بهجای ۲۴ فریم در ثانیه، بهصورت ۲۲ فریم در ثانیه فیلمبرداری میکرد. اگر در صحنههای اکشن فیلمهای خاچیکیان دقت کنید، میبینید کمی تندتر از حد معمول است. این ترفند ۲۲ فریم در ثانیه از ابتکارهای خاچیکیان بود که بعید میدانم کسی دیگر این کار را کرده باشد. احتمالا امروز به نظر برسد که این شدت مصنوعی است، اما او با مقصدی زیباییشناسانه و در جهت تأثیر بر مخاطب این کار را کرد.
گلمکانی با حسرت خاطرنشان کرد من هنگامی این مستند و فیلم هیچکاک/تروفو را دیدم، بسیار حسرت خوردم که چرا طی این چهل و اندی سال کار مطبوعاتی و انجام اینهمه مصاحبه، نوارهای مصاحبهها را نگه نداشتیم. یقینا تعدادی حاضر است، اما اگر همه این نوارها میماند، متریال بسیار خوبی میبود.
در مورد چالشهای خاچیکیان، گلمکانی گفت من پیش از انقلاب با او مصاحبهای انجام دادم و متوجه شدم که او همچنان اجارهنشین است. بسیار شگفتزده شدم که کارگردانی با این همه اهمیت و پیروزی و جمعیتی که صف میکشیدند، همچنان اجارهنشین باشد. جواب او بسیار معصومانه بود. ساموئل خاچیکیان فردی بود که به کلمه امروزی خود را نمیفروخت، هرچند آرمان سیاسی نداشت، اما بر پایه جنبه اخلاقی وجودش، دوست نداشت برخلاف آنچه معتقد است عمل کند. این خصلت علت شد که یکی از محبوبترین و مهمترین کارگردانان سینمای ایران از حداقل امکانات رفاهی محروم بماند.
او ادامه داد احتمالا خاچیکیان بلد نبوده از پیروزیهایش منفعتگیری اقتصادی کند. او حالتی معصومانه داشت، گویی با کودکی روبرو هستید که کار جالبی انجام میدهد اما احتمالا حتی خودش نیز اهمیت کارش را نمیداند. از این جهت حرکت او را معصومانه میدانم.
گلمکانی افزود سینمای ایران در سالهای بسیاری دچار کلیشهها شد. برای مثال پس از دوره دوم فیلمسازی، ملودرامهای اخلاقی و خانوادگی قالب کلیشهای سینمای ایران بود و خاچیکیان آمد و تکانی به این سینما داد. سپس از آن دوره گنج قارون فرامیرسید و فیلمها بیشتر به آن سمت رفتند تا وقتی که موج نو به وجود آمد. میتوان گفت دوره پیروزی خاچیکیان حدودا کمتر از ۱۵ سال بود. خاچیکیان بیشتر به جستجوی دلش میرفت. او اهل مبارزه صنفی نبوده و این از خصلت ملایم و شاعرانهاش میآمد؛ به این علت چیزهای زیادی به او تحمیل شد و بهنوعی صحنه را خالی کرد. این مستند بسیار همانند خود خاچیکیان است و با شخصیت ایشان تناسب دارد. از امید نجوان سپاسگزارم که این فیلم را ساخت. یقینا نام خاچیکیان مدام و در همه این سالها بوده و نمیتوانیم بگوییم که احیا شده است، ولی این مستند علتی است که مجدد یادآوری شود و جدیتر به آن نگاه کنیم.
ادوین خاچیکیان مافیای سینما با پدرم مشکل داشت
ادوین خاچیکیان، فرزند ساموئل خاچیکیان و کارگردان سینما، گفت ضمانت حرفهای و عشقی که پدرم به سینما داشت، علت شد که به دیگر امتیازاتی که میتوانست از این حرفه به دست بیاورد، که حق مسلمش هم بود، توجهی نکند، مگر در سالها و دهه پایانی عمرش که احتمالا در آن زمان فهمید آن چه بوده است.
وی با اشاره به رفتارهای نادرست با پدرش ادامه داد برای مثال در فیلم نعره طوفان، قسمتهایی که فردین آواز میخواند به خاچیکیان تحمیل شد، اما او نپذیرفت. حتی پدرم خانهای که در قرارداد بهگفتن دستمزدش بود را برگرداند و از حقش گذشت. یا مافیای آن زمان سینما در زمان اکران فیلم قصه شب یلدا، بهجای بلیطهای این فیلم، بلیطهای فیلم فرد دیگر را پاره میکردند. یعنی سالن پر از جمعیت بود، اما آمار دادهشده این بود که فردی برای دیدن فیلم نیامده و در نهایت سر یک هفته فیلم را پایین کشیدند. از همان زمان، آن سراشیبی امتیازات اقتصادی که یک فیلم سینمایی میتواند در بر داشته باشد، به شکل معکوس بر روال فیلمسازی پدر تأثیر گذاشت و در فیلمهای بعدی که ساخت، مشکلات برایش پیش آمد.
ادوین خاچیکیان افزود اما پدرم دوستانی که در این حرفه با او روبرو بودند را از صمیم قلب دوست داشت و هر کاری از دستش برمیآمد برایشان انجام میداد. فیلم عقابها را نیز برای برادران مزینانی که به قول خودش میگفت بچههای خودم هستند و خودم بزرگشان کردهام ساخت، اما از آن فیلم هیچ عایدی نصیب خاچیکیان نشد، جز آن اقبال عمومی و اظهار لطفهایی که از سمت مردم تنها انجام میشد. این تنها دستاورد پدرم از آن فیلم بود که پرمخاطبترین فیلم تاریخ سینمای ایران است.
وی تصریح کرد به نظر من، بهگفتن پسرش، خاچیکیان تکستاره و تنها فیلمساز بود که بنای این موج نو را ۱۵ و حتی ۲۰ سال پیشتر در سینمای ایران نهاد و تغییرات و تحولی در سینمای آن زمان تشکیل داد که عرصهساز سینمای موج نویی بود که الان احتمالا ما به جایی رسیدهایم که فیلمهای فوقالعاده داریم و او به تنهایی این کار را کرد و مفهوم فیلمسازی و کارگردانی را بنا نهاد.
سایر سخنرانان خاچیکیان اعتبار کارگردانی در ایران بود
نظامالدین کیایی، صدابردار پیشکسوت سینمای ایران و از دوستان نزدیک خاچیکیان، گفت خاچیکیان اصلا در پی مادیات نبوده است. ما در فستیوالهای دنیا جایی نداشتیم و جز خاچیکیان فیلمسازی نداشتیم که شود فیلمش را یک خارجی ببیند و خوشش بیاید. من بیست سال از خاچیکیان کوچکتر بودم، اما خاچیکیان با من رفتاری متقابل صمیمانه و دوستانه داشت. او شخصیت والایی داشت و در این دنیا برای هیچچیزی جز انسانیت قیمت قائل نبوده است. او میگفت من هر چه مقدار مشهورتر میشوم، خودم را بیشتر اشکار میکنم و میبینم که در روبروی عظمت سینما و عظمت هنر، بسیار کوچک هستم.
طهماسب صلحجو، منتقد سینما، اظهار داشت روبروی من با مستندی که امید نجوان ساخته، بسیار شخصی است. من در خاطرات دوران کودکی خودم یک ساموئل خاچیکیان داشتم که او را هیچزمان ندیده بودم؛ او بسیار مشهور بود و نامش اعتبار یک فیلم بود. در حالیکه فیلمهای دیگر را به اعتبار و نام بازیگرانش میشناختند، اما فیلمهای خاچیکیان را به نام خودش. بعدها با شخصیت و کاراکتر هنری و سینمایی خاچیکیان آشنا شدم و این دوره دوم کاری او بود که چندان با دور اول که به دوران کودکی من برمیگشت، قابل قیاس نبوده است. یعنی جریان سینمای ایران و مسیری که طی کرد، خودبهخود مسیر فیلمسازی خاچیکیان را نیز تحول داد. وقتی به تاریخ سینمای ایران نگاه میکنیم، میبینیم وقتی که فیلمهای جنایی خاچیکیان نقل میشد و مردم استقبال میکردند، بسیاری از فیلمسازان دیگر هم جناییساز شدند و تعداد زیادی زیر آن موجی که سینمای خاچیکیان تشکیل داده بود فیلم ساختند، اما هیچکدام فیلمساز موفقی نشدند و هیچکدام از فیلمهایشان به گرد فیلمهای خاچیکیان نمیرسید.
امیر قادری، منتقد سینما، گفت از مستند امید نجوان بسیار لذت بردم و معتقدم که تدوین فیلم هم کافی بوده است. از امید نجوان سپاسگزارم و واقعا بهگفتن یک مستند اصلا خسته نشدیم و بسیار هم آموختیم.
علی علایی، روزنامهنگار و منتقد سینما، نیز بیان کرد من در میانه تماشای این مستند اصلا نفهمیدم که زمان چطور گذشت؛ یعنی فیلم آنقدر روان بود، بهخصوص که من عادت دارم مدام به تایم نگاه میکنم، اما در این فیلم اصلا به زمان نگاه نکردم که چه مقدار گذشته است. من هر زمان که راجع به سینما سخن میگویم، نام دو نفر را حتما میآورم که یکی از آنها ساموئل خاچیکیان است، چون دینی حس میکنم، نه تنها خودم، بلکه اساسا سینمای ایران به خاچیکیان این دین را دارد. روی صندلی هر سینمایی از دیروز تا امروز بنشینیم، باید دینمان را به ساموئل خاچیکیان حس کنیم. من همهجا میگویم که ساموئل خاچیکیان اعتبار و آبروی گفتن کارگردانی در سینمای ایران بود و ما حرفه کارگردانی را نمیتوانیم غیر از ساموئل خاچیکیان در آن دوره تعریف کنیم. تعداد زیادی از اسمهایی که در سینمای ایران میشناسیم، عقبهای در سینمای آقای خاچیکیان دارند.