درگذشت صدرالدین حجازی؛ بازیگر نقش خولی در مختارنامه که با هزاران صفحه تحقیق شخصیت را احیا کرد
ایمان صالحی
۲۵ شهریور ۱۴۰۳
۲۵ شهریور ۱۴۰۳ - ۰۷:۵۹
بازیگر پیشکسوت سینما و تلویزیون صدرالدین حجازی ساعت‌های پیش از انتشار این خبر درگذشت. او چند سالی بود که از دنیای فیلم و سریال فاصله گرفته و کمتر در جلوی دوربین یا روی صحنه نمایش دیده می‌شد. حجت‌الله حجازی همچون بسیاری از هنرمندان خانه‌نشین امروز دچار بی‌مهری شده بود.
در گفت‌وگویی که چند سال پیش با او انجام شده بود، حاجی‌زاده اشاره کرد که بخش عمده‌ای از بیماری‌های او ناشی از کم‌کاری و کنار گذاشته شدن است. او معتقد بود که امروز با هنر به‌شکل بیزینس رفتار می‌شود و به همین دلیل تعداد زیادی از کاربلد‌های این حوزه به حاشیه رانده می‌شوند.
نقش خولی در مختارنامه؛ انتخاب آگا‌هانه یک بازیگر
جشن سربرون از آخرین کار‌های صدرالدین حجازی بود، اما او در کنار نقش‌های ماندگار دیگر، کاراک‌تر خولی را به یادگار گذاشت. در مورد نحوه انتخاب این نقش، او روایت کرد روزی که داوود می‌رباقری مرا برای سریال مختارنامه دعوت کرد، پنج نقش به من پیشن‌هاد شد. چهار نقش سرتاسری بودند، یعنی در تمام چهل‌ویک قسمت حضور داشتند، اما تنها خولی سرتاسری نبود. من می‌دانستم خولی شخصیت شگفت، غریب و خاصی است، به همین دلیل خولی را انتخاب کردم.
می‌رباقری با من تماس گرفت و گفت پنج نقش برای تو در نظر گرفته‌ام که جز خولی، بقیه از تکه اول تا آخر سریال فضاکاری دارند، اما خولی یک اپیزود بلند است؛ در نقش‌های دیگر پول زیاد است و در خولی حال و احوال دیگر. تا او گفت خولی حالم زیاد خوب شد! ترجیح دادم خولی را بازی کنم و از او خواستم با خولی بیش‌تر ارتباط برقرار کنم. چند ماه وقت داشتم و به مطالعه، تحقیق و تفحص پرداختم تا خولی خوبی برای مختارنامه باشم.
خولی کیست و چگونه به نمایش درآمد؟
خولی دو زن دارد؛ زنی کوفی و زنی شامی. زن اول مؤمن و علوی است و همسر دوم، رقاصه و آوازه‌خوان شامی که برای دایر کردن رقاص‌خانه‌ای در کوفه به این شهر آمده. جنایتی که خولی مرتکب شده آن‌قدر مهیب است که هر دو زن بر آن شهادت می‌دهند و حتی زن شامی نیز نمی‌تواند بر آن چشم بپوشد.
این صحنه‌ها در سال ۱۳۸۳ فیلمبرداری شد. می‌رباقری حساسیت و وسواس زیادی برای به‌عکس‌کشیدن این بخش داشت، به‌خصوص صحنه‌ای که در آن خولی با سر بریده حضرت در توبره داخل آشپزخانه می‌شود. زمان و تمرکز زیادی برای این صحنه صرف شد. تشکیل دود و مه نقش مهمی در فضا‌سازی داشت و علاوه بر دستگاه‌های مه‌ساز، گروه‌ی از افراد در پشت صحنه با چوب نیم‌سوز و ابزار‌های دیگر دود تولید می‌کردند تا مه فضا به اندازه قابل قبولی برسد.
آهو خردمند، بازیگر نقش زن کوفی خولی، زحمت و انرژی زیادی برای ایفای نقش به خرج داد. او در بخشی از این فصل باید روی زمین می‌نشست و خون‌های چکیده‌شده از توبره خولی را پاک می‌کرد. روز فیلمبرداری، خردمند داخل صحنه شد و نگاه‌های حاضرین فضایی شگفت آفرید. گروه نمایش‌های اختصاصی چند روز قبل لوله‌های پلاستیکی را در زمین قرار داده بودند تا جوشش خون اجرایی شود، اما خردمند تا پیش از شروع فیلمبرداری دقیقا نمی‌دانست چه کاری باید انجام دهد. وقتی می‌رباقری به او گفت باید به زمین بنشیند و لکه‌های خون باقی‌مانده از آقا اباعبدالله را با آستانه پاک کند، حال و هوایی شگفت او را فرا گرفت که قوی‌تر از تمرین‌های پیشین بود.
دو هزار صفحه تحقیق برای عمق‌بخشی به خولی
صدرالدین حجازی در مورد ماندگاری نقش خولی گفت من همه جا حرف‌هام آماده شدن زیربنای هر نقش و کاراک‌تری با اهمیت‌ترین اتفاقی است که برای یک بازیگر می‌افتد. اگر در مختارنامه خولی را بازی کردم، به پشتوانه هدایت‌های مدبرانه داوود می‌رباقری بود که مورد قبول مخاطب قرار گرفت. کارگردانانی چون می‌رباقری موهبت‌های عرصه نمایش ما هستند و امیدوارم آن‌قدر نگهداری خوبی از آن‌ها انجام دهیم تا آزرده نشوند.
او با اشاره به اینکه ۲۰۰۰ صفحه نوشته در مورد خولی خوانده، پافشاری کرد نقش‌هایی همانند خولی صاحب شناسنامه‌ای نمادین بین مردم‌اند، اما نه به اندازه شمر، ابن‌زیاد و یزید. به همین دلیل باید طوری ایفا شود که مردم باور کنند. برای این عمق‌بخشی نیازمند پیدا‌ها و ناپیدا‌های غنی بودم. پیچیدگی‌ها و چالش‌های زیاد خولی باعث شد نزدیک به دو هزار صفحه نوشته در مورد این نقش جمع‌آوری کنم.
حجازی افزود تئوری‌هایی که در ذهن داشتم را به یک فضای عملی تبدیل کردم. چون به نقش دلبسته بودم، خیلی سریع قالب شخصیتی خولی تشکیل شد. در ادامه به مناسبات، ارتباطات و تعامل‌های خولی با فضا‌ها و آدم‌های دیگر رسیدم. جمع‌بندی این کاراک‌تر، شخصیتی را شکل داد که مردم از دریچه سریال مختارنامه دیدند.
دستمزد خاص و انتخاب توسط دانشگاه فرا‌نسه
بازیگر مختارنامه در مورد دستمزد خاص خود گفت من یک دستمزد خاص گرفتم که برایم بسیار باارزش است. روزی مهندس فلاح، تهیه‌کننده سریال، با من تماس گرفت و گفت گروه‌ی از فرا‌نسه آمده‌اند که می‌خواهند با شما گفت‌وگو کنند. پیش از شما با داوود می‌رباقری، من و عرب‌نیا هم گفت‌وگو کرده‌اند. من گفتم مختارنامه این همه بازیگر دارد، الان چرا من؟ آن‌ها گفتند خودشان می‌آیند و با شما گفت‌وگو می‌کنند.
حجازی خاطرنشان کرد خیلی کنجکاو شدم. با من قرار گذاشتند و به منزل ما در جنت‌آباد آمدند. آن موقع مترجم گروه شخصی به نام مسعود مسجدجامعی بود که به همراه کارگردان لبنانی و دستیاران ساعت ۸۳۰ صبح به منزل آمدند. من پرسیدم ماجرا چیست؟ آن‌ها گفتند یک طرح درسی برای یکی از دانشگاه‌های فرا‌نسه است. ما شما را انتخاب کردیم که نقش کوتاه‌ی در یک سریال بلند داشتید اما تأثیرگذار بودید. می‌خواهیم به صورت علمی با شما گفت‌وگو کنیم که چطور یک نقش مختصر در سریال بلند می‌تواند به این مرز تأثیرگذاری برسد؟
در پاسخ به این که چطور به این عمق‌بخشی در کاراک‌تر خولی رسیدید، حجازی گفت یک بازیگر قبل از اینکه نقشی را ایفا کند باید به جریان باور‌پذیری آن بیندیشد. بر پایه متن حاضر، یک طراحی از کل ابعاد و زوایای اشکار و نهان شخصیت داشته باشد. من به عاشق‌پیشگی، رذالت و جنایات خولی رسیدم تا زیربنای این کاراک‌تر به خوبی طراحی شود.
خطرناک بودن نقش‌های تاریخی و بازتاب مخاطب
بازیگر سریال مختارنامه با اشاره به اینکه این چنین نقش‌ها همیشه خطرناک‌اند، گفت باور دارم این نقش‌ها همیشه خطرناک‌اند، چون مردم از آن‌ها شناخت دارند و اگر ایفای کاراکتر‌ها باورپذیر اتفاق نیفتد، همه باور مردم به هم می‌ریزد. باید بازیگر در ایفای چنین شخصیت‌هایی مراقبت کند.
وی در مورد دادگاه خولی تصریح کرد برای من حتی دادگاه خولی خیلی مهم بود. چطور این دادگاه برگزار شود؟ یک آدمی که دو زن دارد و همه هستی‌اش را به خاطر یک نادرست از دست داده. خوشبختانه همان دادگاه‌ی شد که دوست داشتم. به همین دلیل وقتی صحنه‌های مربوط به خولی پخش شد، در خیابان به من ناسزا می‌دادند. از این بازتاب‌ها خوشم می‌آمد و می‌گفتم خدا را شکر! آن‌قدر این نقش قوام آشکار کرده که تماشاگر با من مشکل دارد.
در پاسخ به این که برخی بازیگران دیگر را کتک زده‌اند، آیا شما هم بازتاب فرا‌تر از ناسزا دادن داشتید؟ او گفت روزی نمی‌گذرد که بیرون باشم و حداقل سه، چهار نفر نگویند چه مقدار خوب بودید. حتما لطف مردم است. برای مثال به من می‌گویند خولی را با شما شناختیم و از ذهن ما بیرون نمی‌رود. این‌ها برایم باارزش است. یک بازیگر نیاز دارد مردم او را با چند نقش به خاطر بیاورند. مرا با نقش خولی بیش‌تر می‌شناسند و در این ۵۲ سال کار حرفه‌ای بازیگری، چه در تئا‌تر و چه در سینما و تلویزیون که به ۳۰۰ اثر هم می‌رسد، برجسته‌ترین نقشی که هم خودم و هم مردم دوست دارند و ماندگار شده، خولی است.
صحنه‌های سخت و چالش‌برانگیز
حجازی در پاسخ به این که کدام صحنه خولی برایتان سخت بود، افزود همه افرادی که در مختارنامه بازی کردند عشق خاصی داشتند. به هر صورت، صحنه دادگاه دلنشین بود و آن دادگاه‌ی که حس می‌کردم بی‌عدالتی در حق این نقش شده و سریع رأی صادر شد. وقتی مرا به سمت گیوتین می‌آوردند، این صحنه چند بار تکرار شد و من اذیت شدم، چون تعدادی بازیگر کنار من بودند که چندان حرفه‌ای نبودند و با عربده‌کشی و داد زدن به گیوتین رسیدم. واقعا در آن صحنه حس کردم مرگ من محرز است و احوال عجیبی داشتم.
او ادامه داد یک صحنه دیگر هم وقتی است که سربازان مختار تصمیم دستگیری خولی را دارند. خولی در لوله بخاری نهان شده است. یک لوله بخاری بود و یک تنور پر از آتش. من یک متر و نیم بالای لوله بودم و حرارت شگفت و غریبی از لوله به بدن می‌خورد. من بازیگر اکشن‌کار نیستم و خیلی مواظب من بودند. لحظه افتادن به سمت پایین خطرناک بود چون روبروی تنور بودم. با مقداری نادانی و سهل‌انگاری در متن آتش قرار می‌گرفتم. از لحاظ حسی هم خیلی به خودم سختی آوردم اما حاصل کار مرا به اوج رساند.
