کارگردان و مستندساز عارف افشار از پایان ساخت مستند ضد قهرمان برای حضور در هجدهمین جشنواره سینما حقیقت خبر داد. این اثر روایتی متفاوت از زندگی و زمانه حجتالاسلام صادق خلخالی و مروری بر تصمیمات جنجالی دوران او و نتایج آن است.
افشار در مورد جرقه شکلگیری این مستند گفت ایده از زمان ساخت مستند برزخیها در ذهن او متبلور شد؛ در یکی از پلانهای آن فیلم، تقابل اندیشه شهید بهشتی با اندیشههای خلکالی به تصویر کشیده شده بود و همین عکس و مفهوم در ضد قهرمان نیز محوریت اصلی را تشکیل میدهد.
محوریت مهم فیلم، دوگانهای تاریخی بین دو گروه است که نماد اول آنها آقای خلخالی و نماد دوم شهید بهشتی است. این دوگانه از زمان پیروزی انقلاب اسلامی آغاز شده و تا سال ۱۳۶۰ به صورت آشکار ادامه داشته است. فیلمساز تأکید کرد که تلاش شده این تقابل را به شکل کاملا واقعی و بدون هیچگونه قضاوت نشان دهد.
مستند برشی از تاریخ معاصر ایران از چند روز پیش از پیروزی انقلاب و ورود امام خمینی (ره) تا سال ۱۳۸۲ را پوشش میدهد. در این بازه، تقابلها و اتفاقات دوران سهساله ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۰ بین دو چهره مرور شده، از جمله انتصاب خلخالی توسط بنیصدر در حوزه مواد مخدر و فعالیتهای او در مجلس. سپس دوران پس از شهادت بهشتی و اتفاقاتی که با محوریت خلخالی تا زمان فوت ایشان در ۱۳۸۲ رخ داد، بررسی میشود.
افشار بیان کرد فیلم برآمده از یک سوال اساسی است که در طول چهل سال گذشته، دو تفکر متفاوت تاریخی را پشت سر گذاشتهایم؛ آیا زمان آن نرسیده که این دو مدل را مرور کنیم و در شرایط جاری مشخص شود کدام مدل پیشرونده است؟ مستند خنثی نیست، چرا که بخشی از تاریخ را روایت میکند و تاریخ هرگز خنثی نیست.
وی افزود همه سخن مستدند این است که اگر در سیستم خطایی رخ دهد، خود سیستم با آن برخورد میکند. برای مثال، وقتی فردی همانند خلخالی مطابق قواعد و ساختارها پیش نمیرود، خود سیستم که نمادش شهید بهشتی در جایگاه رئیس شورای عالی قضایی و شهید قدوسی در جایگاه دادستان کل انقلاب، با او ایستادگی میکنند. آیتالله خامنهای نیز از افراد ناموافق با روشهای خلخالی بوده و مستند به این مسئله اشاره دارد.
در مورد انتخاب نام ضد قهرمان، افشار توضیح داد در ابتدای انقلاب آقای خلخالی بسیار مشهور و محبوب بود، در حالی که شهید بهشتی به آن اندازه محبوبیت نداشت؛ تا حدی که مردم در مواردی شعار مرگ بر بهستی میدادند. امام خمینی (ره) بهشتی را مظلوم خطاب کردند، زیرا برخی در لباس انقلابی ایشان را میزدند و طرد میکردند. اکنون پس از چهل سال، جای قهرمان و ضدقهرمان معکوس شده؛ سخنرانیهای بهشتی در فضای مجازی پربازدیدترین پستهاست.
کارگردان درباره روال ساخت گفت روایت بر پایه سیر تاریخی و اتفاقات حواله سوژهها پیش رفته، نه با انتخاب افراد از هر دو طیف. برای هر اتفاق یک ناظر زنده انتخاب شده و روبروی دوربین آورده شده. از مهمترین مصاحبهشوندگان آقای ناطقنوری، محمد عطریانفر، آقای منتجبنیا، پسر شهید قدوسی، رضا کنگرلو، دکتر فیاض زاهد، مصطفی پورمحمدی، سید حمید روحانی، شیخ علی رازینی و دیگران.
مستند ۸۲ دقیقهای از بهمن ۱۴۰۱ به طور جدی در فاز تولید وارد شده و حدود دو سال طول کشیده؛ پژوهشها از یکونیم سال قبل آغاز شده بود. فیلم در سه استان قم، اردبیل و تهران ضبط شده و از نظر فرم روایی هم مصاحبه دارد و هم نریشن. افشار گفت مسیر سختی برای رسیدن به اولین نمایش در جشنواره سینما حقیقت طی شده، با وجود حواشی و چالشهای زیاد، جشنواره همراهی گستردهای با تیم ساخت داشته است.