دهخدا و ولادت طنز اجتماعی مدرن؛ تحلیل چرند و پرند در نشست کتاب ماندگار, بیست و نهمین جلسه از سری نشستهای صد کتاب ماندگار قرن با تمرکز بر بررسی مجموعهی چرند و پرند علیاکبر دهخدا در کتابخانه ملی ایران برگزار شد. در این گردهمایی که با حضور رویا صدر و اسماعیل امینی برگزار گردید، ابعاد ادبی، تاریخی و اجتماعی این اثر جاودانه مورد تحلیل قرار گرفت.
طنزنویسان معاصر؛ وراثتداران سبک دهخدا رویا صدر در آغاز سخنان خود با استناد به نظر استاد صابری، تأکید کرد که برای شناخت ریشههای طنز در ایران، مطالعهی مکرر چرند و پرند ضروری است.
درن فارسی محسوب میشود.
ژورنالیسم مشروطه و طنز مخاطبمحور صدر ادامه داد که چرند و پرند آغازگر طنز ژورنالیستی است که بر پایهی خواستههای مردم بنا شده و در برابر استبداد میایستد. برخلاف طنزهای پیشین که ماهیت شخصی و مخاطب محدود داشتند، دهخدا با فاصله گرفتن از ادبیات خواص، به شخصیتهای اثر خود اجازه داد با زبان عامیانه و واقعی سخن بگویند.
مستعار دخو — که یادآور شخصیتهای طنز آثاری چون عبید زاکانی است — دهخدا را به پیشگامی برای نسلهای بعد از خود تبدیل کرد.
او در چرند و پرند نه تنها به استبداد سیاسی، بلکه به سوءاستفاده از دین، خرافهپرستی، و بنیانهای فرهنگی-اجتماعی نیز تاخت. این تنوع موضوعی، اثر را فراتر از یک متن طنز ساده، به یک سند تاریخی-اجتماعی ارتقا داد. نگاه اصلاحطلبانه به وضعیت زنان بخش دیگری از تحلیل صدر مختص نگاه دهخدا به زنان بود.
او معتقد است دهخدا آینهی زمانه خود را در تصویر زنان ترسیم کرده؛ زنی که هم قربانی فرهنگ مردسالار و نگاه جنسیتی دوم، و هم قربانی سنتهای قشری است که راه تحصیل را بر او میبندند.
راز ماندگاری دقت در روح زمانه و تسلط بر زبان صدر راز جاودانگی چرند و پرند را در درک دقیق نیازهای زمانه و تسلط شگفتانگیز دهخدا بر قالبهای ادبی — از گفتوشتود و نمایشنامه تا تنوع بینظیر در شگردهای بلاغی چون تشبیه، کنایه، تضاد و مدح به ذم — خلاصه کرد.
این توانایی، دهخدا را قادر ساخت تا در حیطههای گوناگون زندگی مردم نفوذ یابد و طنز را به یک کلاس نوشتاری مستقل و تأثیرگذار ارتقا دهد؛ اثری که مخاطب امروز با خواندن آن، حس غریبگی نمییابد و نشانههای کهنگی در آن نمیبیند.