پنج‌شنبه 19 نوامبر 2026
مهتاب من
فرهنگ وهنر

محمدعلی بهمنی، شاعر و ترانه‌سرای پیشکسوت، درگذشت و می‌راث جاودانه‌ای به جای گذاشت

ایمان صالحی 6 سپتامبر 2024 6 سپتامبر 2024 - 07:12
محمدعلی بهمنی، شاعر و ترانه‌سرای پیشکسوت، درگذشت و میراث جاودانه‌ای به جای گذاشت

به گزارش خبرنگار فرهنگی مهتاب من از تنسیم، محمدعلی بهمنی، شاعر و ترانه‌سرای پیشکسوت، شامگاه نهم شهریور ماه چشم از جهان فروبست. می‌راث او در دفتر شعر فارسی ماندگار و جاودان است. بهمنی که خود را شاگرد و مدیون فریدون مشیری می‌دانست، هفت دهه شاعرانه زیست و الفبا و رسم شاعرانگی را نیز به نسل جوان آموزش داد. آنچه از او در شعر فارسی به یادگار مانده، فرا‌تر از شعر است.

او شاعری همه‌عیار بود، هم از نظر سلوک شخصی و منش اخلاقی و هم از منظر شعری و توانایی بر فنون ادبی. کیمیای امروز در دل و زبان بهمنی جاری بود، او انسان‌ها را بی‌قید و شرط دوست می‌داشت و به جهان اطرافش عشق می‌ورزید. بهمنی هیچ‌گاه در قلبش را به روی جوانان نبست، پشتیبانی‌های او از جریان‌های گوناگون و نوپا شعری در دهه‌های قبل، از او یک مراد ساخته بود، بی‌آنکه خود در پی مریدپروری باشد. اگر جریان شعری بر مذاق برخی خوش ننشست یا انتقادی بر آن داشته‌اند، او با گرمی پذیرای جوانان جویای نامی می‌بود که گره فکر می‌کنند و تلاش دارند کاروان شعر را یک قدم به پیش برند؛ چنانکه خود در غزلی می‌گوید من با غزلی قانع‌ام و با غزلی شاد / تا باد ز دنیای شما قسمتم این باد…

مصطفی محدثی خراسانی، شاعر، در مورد می‌راث بهمنی در دفتر شعر و زبان فارسی، دقت او به نسل جوان و جریان‌های نو شعری را از جمله ویژگی‌های اخلاقی و حرفه‌ای او برشمرد و به تسنیم گفت بیش‌ترین دوستان او جوانان بودند، مدام در جمع آن‌ها می‌بود و این مشرب را داشت که به آن‌ها بها دهد. اولین کنگره شعر اختصاصی جوانان نیز بعد از انقلاب با همت او با نام کنگره شعر جوان راه‌اندازی شد.

محدثی افزود این جوان‌گرایی در شعر و غزل بهمنی نیز به چشم می‌آید. ذهن و زبان او جوان بود و طراوت و شادابی را می‌توان در آثار او حس کرد. او محافل گوناگون شعر و ترانه داشت و در این محافل شاگردان تعداد زیادی پرورش داد؛ از این جهت بهمنی شاعری زنده‌دل و جوان‌محور بود.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به تأثیرگذاری بهمنی بر ترانه‌سرایی فارسی اشاره کرد و گفت ما در سرزمین ترانه‌سرای زیادی داریم اما ترانه‌سرایی که کار خود را با شعر آغاز کرده و در آن به استادی رسیده باشند و سپس در ذیل آن وارد حوزه ترانه شوند، معدودند. شاعرانی بودند که این حوزه را سهل می‌گرفتند و فکر می‌کردند چون سر سوزن ذوقی دارد، می‌توانند با برد و پیش کردن کلمات در حوزه ترانه فعالیت کنند. بهمنی با حضورش در عرصه ترانه‌سرایی، معیار‌ها را تحول داد.

به گفته محدثی، زنده‌یاد بهمنی تمام آزمون‌ها، گرانی‌های سنگین و مطالعات خود را در قالب ترانه ریخت. خدمت بزرگی که او به عرصه ترانه‌سرایی کرد این بود که سطح پسند ما را ارتقا داد و برای ترانه معیار و سنجشی در نظر گرفت. در کنار این، او در محافل گوناگون به پرورش نسلی تازه در این حوزه همت گماشت.

محدثی که سال‌ها توانایی مؤانست و مجالست با بهمنی را داشته، انسان‌دوستی را مهم‌ترین درسی می‌داند که از او آموخته است. او گفت سعه صدر و مهربانی بی‌کوتاه درس بزرگی است که از همراه‌ی با او گرفته‌ام. بهمنی انسان‌ها را فارغ از دیدگاه‌های سیاسی و گرایش‌های مذهبی دوست داشت. مهربانی او شامل حال همه می‌بود و حد و مرزی برای آن نمی‌شناخت. او مدام خیر همه را می‌خواست، این حرکت را حتی در روبرو با افرادی داشت که احیانا حرکت ناخوشایندی نسبت به او داشتند. بهمنی همیشه از اینکه در حرکت یا سخن به‌طوری باشد که سنگینی بر جان فردی بنشیند، پرهیز داشت. او همیشه در جستجوی وفاق و همدلی بود.

شعر , زبان فارسی ,

او اگرچه غزل عاشقانه زیاد سرود، اما هیچ‌گاه در دام مضامین سطحی، رمانتیک و پرزرق‌وبرق مرسوم این قالب نیفتاد. رگه‌های غیرت و اصالت در غزل‌های بهمنی، او را به یکی از نقل‌ترین شاعران معاصر ایران تبدیل کرده است. تعداد زیادی از غزل‌سرایان معاصر از پیروان مکتب غزل او به حساب می‌آیند. با این حال بهمنی هیچ‌گاه خود را مقید و محدود به قالب و مضمون خاصی نکرد. طبع‌آزمایی او در عرصه‌های گوناگون در کنار منفعت‌بردن از پشتوانه‌های پژوهشی و مطالعاتی، از او یک شاعر همه‌عیار در عرصه‌های ترانه و نیما نیز ساخت. او همانند مشیری، نه اسیر تعصبات سنت‌گرایان می‌بود و نه مجذوب نوپردازان افراطی.

رضا اسماعیلی، شاعر و پژوهشگر، در مورد این ویژگی بهمنی به تسنیم گفت بهمنی شاعری را با شعر نیمایی و سپید آغاز کرد. اولین کتاب او با نام باغ لال دربردارنده سروده‌های نیمایی شاعر بود که یقینا سه غزل نیز در آن اثر ارائه شده است که نشان‌دهنده تعلق خاطر او به غزل می‌بود. دومین مجموعه شعر زنده‌یاد بهمنی در سال ۱۳۵۱ با نام در بی‌وزنی انتشار یافت که سروده‌های آزاد و شاملویی او در این مجموعه گنجانده شده بود. استاد اما بعد از پیروزی انقلاب، در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ حس کرد که به قالب غزل تعلق خاطر بیش‌تری دارد و تلاش کرد به جای پراکنده کار کردن، روی این حوزه تمرکز بیش‌تری داشته باشد.

اسماعیلی افزود کتاب بعضی اوقات دلم برای خودم تنگ می‌شود حاصل این تحول رویکرد بود که علت شهرت او شد. وجه اختلاف بهمنی در عرصه غزل، دقت او به خلاقیت و نوآوری بود. استاد بهمنی از همان آغاز تلاش کرد راه متغیری را در این مسیر طی کند. رویکرد بهمنی در غزل‌سرایی به این صورت بود که اگرچه این قالب، قالبی سنتی است اما او باید روح نوآوری را در کالبد آن بدمد. آغاز شاعری بهمنی با شعر نیمایی بود، در ادامه راه نیز او به قالب نیمایی و راه و روش نیما دقت داشت و از ظرفیت‌های قالب نیمایی در غزل خود منفعت برد؛ به همین علت است که ما ناظر حاکم بودن روح نیمایی در جان و جهان غزل‌های بهمنی هستیم.

صمیمی و ساده بودن دو ویژگی است که از نظر اسماعیلی در غزل‌های بهمنی دیده می‌شود. او با گفتن این که گویی بهمنی دارد در غزل خود با مخاطبش سخن می‌گوید، اضافه کرد وجود همین ویژگی‌ها جهت شد که بعد از او تعداد زیادی از شاعران، به اختصاص شاعران جوان، سبک و سیاق او را پیروی کنند.

وجود بهمنی در عرصه شعر انقلاب نیز از دیگر وجوه شاعری این استاد فقید است که اسماعیلی در ادامه گفت‌وگویش به آن اشاره کرد. به گفته او، بهمنی بعد از انقلاب در کنار مردم بود و این همراه‌ی را می‌توان در غزلی که برای رحلت امام(ره) او گفت، حس کرد زنده‌تر از تو فردی نیست چرا گریه کنیم؟ / مرگ‌مان باد و مباد آن‌که تو را گریه کنیم / هفت پشت عطش از نام ذلت لرزید / ما که باشیم که در سوگ شما گریه کنیم / رفتنت آینه آمدنت می‌بود ببخش / شب می‌لاد تو تلخ است که ما گریه کنیم / ما به جسم شهدا گریه نکردیم مگر / می‌توانیم به جان شهدا گریه کنیم؟…

اسماعیلی وجود موفق بهمنی در عرصه شعر آیینی را از دیگر وجوه شاعری این استاد دانست و از غزل‌های او برای امام رضا(ع) و امام حسین(ع) به عنوان مثال‌های موفق او در این عرصه یاد کرد شرمنده‌ام که همت آهو نداشتم / شصت و سه سال راه به این سو نداشتم / اقرار می‌کنم که من – این های و هوی گنگ – / ها داشتم همیشه ولی هو نداشتم / جسمی معطر از نفسی گاه داشتم / روحی به هیچ رایحه خوشبو نداشتم / فانوس بخت گم‌شدگان همیشه‌ام / حتی برای دیدن خود سو نداشتم…