پزشکی هسته‌ای: کاربرد‌ها، روش‌های تشخیص و درمان، مزایا و معایب

پزشکی هسته‌ای به تکنولوژی استفاده از رادیودارو‌ها و ردیاب‌های رادیواکتیو برای مشاهده عملکرد درونی بدن انسان گفته می‌شود. این محصولات رادیواکتیو به پزشکان کمک می‌کنند تا مشکلات، بیماری‌ها یا اختلال‌های داخلی را دقیق‌تر، راحت‌تر و سریع‌تر تشخیص دهند و ارزیابی کنند. علاوه بر تشخیص، این مواد برای درمان بیماری‌ها نیز کاربرد‌های متعددی دارند.

در روش‌های پزشکی هسته‌ای، مقادیر بسیار اندکی از رادیو‌تریسر‌ها از طریق تزریق، بلع یا استنشاق گازی بی‌خطر وارد بدن بیمار شده و در ناحیه مورد نظر تجمع می‌یابند. سپس متخصص با استفاده از دستگاه‌های ویژه از ناحیه آسیب‌دیده تصویربرداری می‌کند. این آزمایش‌ها برای تشخیص، ارزیابی و درمان بیماری‌های مختلفی مفیدند از جمله سرطان، بیماری‌های قلبی، بیماری‌های گوارشی، اختلالات غدد درون‌ریز و اختلالات عصبی.

از آنجا که اشعه ایکس از بافت‌های نرم عبور می‌کند، تصویربرداری این نواحی بدون ماده کنتراست‌زا دشوار است. مواد رادیواکتیو به‌عنوان ماده کنتراست‌زا عمل کرده و وضوح و دقت تصاویر را افزایش می‌دهند. بدین‌ترتیب متخصص می‌تواند بیماری را در مراحل اولیه تشخیص دهد، درمان را به سلول‌های مشخص محدود کند و بر واکنش بدن بیمار به درمان نظارت بیش‌تری داشته باشد.

پزشکی هسته‌ای برای ارزیابی، تشخیص و درمان موارد متعددی به کار گرفته می‌شود. برخی کاربرد‌های مهم شامل انواع سرطان، ناهنجاری‌های اندام‌های داخلی، تنگی عروق و مجاری، بیماری‌های مادرزادی در نوزادان و کودکان، الت‌هاب‌ها و عفونت‌های داخلی، و ارزیابی عود مجدد انواع تومور می‌باشد. ارزیابی مشکلات عفونی و الت‌هابی در استخوان‌ها، مفاصل، اندام‌های داخلی همچون کیسه صفرا و تیروئید، غدد فوق‌کلیوی و اختلالات سلول‌های خونی نیز از دیگر کاربرد‌های این تکنولوژی است.

تکنولوژی پزشکی هسته‌ای می‌تواند با کم‌ترین عوارض جانبی هنگام بررسی اعضای حیاتی بدن همچون قلب، ریه، مغز و کلیه روند تشخیص و شروع درمان را بسیار سریع‌تر و راحت‌تر کند. برای عضو حیاتی همچون قلب، دستگاه‌های ویژه پزشکی هسته‌ای امکاناتی را فراهم می‌کنند از جمله ارزیابی عملکرد قلب و جریان خون، بررسی بیماری عروق کرونر و می‌زان تنگی عروق، ارزیابی آسیب به قلب پس از حمله قلبی، انتخاب بهترین گزینه درمان، ارزیابی نتایج روش‌های بازکردن عروق، بررسی پس‌زدن پیوند قلب و بررسی عملکرد قلب قبل و بعد از شیمی‌درمانی.

اسکن ریه برای یافتن مشکلات تنفسی، تشخیص نیاز به پیوند ریه و واکنش بدن بیمار به پیوند از مزایای پزشکی هسته‌ای برای ریه‌هاست. همچنین این رشته گام مهمی برای بررسی زودهنگام ناهنجاری‌های مغزی در بیماران مبتلا به تشنج و آلزایمر، شناسایی مناطق آسیب‌دیده مغز، بررسی ناهنجاری‌ها در بیماران مشکوک به بیماری پارکینسون یا سایر اختلالات حرکتی و تشخیص بهترین مکان برای بیوپسی برداشته است. اغلب این تشخیص‌ها به‌کمک دو روش تصویربرداری پرکاربرد یعنی SPECT و PET انجام می‌شوند.

اگر پزشک روشی مثل تصویربرداری هسته‌ای را پیشن‌هاد کرده است، نیازی به نگرانی نیست. نکات لازم برای آماده‌سازی شامل موارد زیر است ممکن است لباس مخصوصی برای محافظت از تشعشعات بپوشید، در صورت بارداری یا شیرده‌ی حتما پزشک را مطلع کنید، فهرستی از تمام دارو‌ها، ویتامین‌ها و مکمل‌های گیاه‌ی به پزشک بدهید، تمام حساسیت‌ها و بیماری‌های اخیر را توضیح دهید، جواهرات و وسایل فلزی را جدا کنید، و می‌توانید از متخصص درباره هر ابهام یا نگرانی سؤال بپرسید.

تصویربرداری پزشکی هسته‌ای با دوربین‌های گاما، اسپکت (SPECT) و پت (PET) انجام می‌شوند که شبیه دستگاه سیتی (CT) یا ام‌آر‌آی (MRI) هستند. این دوربین‌ها هیچ تشعشعی از خود ساطع نمی‌کنند و فقط انرژی و اشعه گاما حاصل از مواد رادیواکتیو در بدن بیمار را شناسایی و به تصویر تبدیل می‌کنند. برای تصویربرداری باید روی تخت ویژه‌ای میان دو دوربین گامای موازی دراز بکشید. دوربین‌های گاما در قاب‌های مشخصی قرار دارند و به یک دروازه گرد و دونات‌شکل متصل می‌شوند. هنگام تصویربرداری ممکن است دوربین‌ها اطراف بدن بچرخند تا جزئیات و وضوح بیش‌تری در تصاویر سه‌بعدی ثبت کنند.

برای انجام فرا‌یند‌های پزشکی هسته‌ای مواد دارویی رادیواکتیو (رادیو‌تریسر) از طریق تزریق، بلع یا استنشاق گاز وارد بدن می‌شوند. در آزمایش و تصویربرداری، رادیو‌تریسر‌ها در اندامی خاص جمع شده یا به سلول‌های خاصی متصل می‌شوند. اشعه‌ها و انرژی ساطع‌شده در دستگاه‌های تصویربرداری تشخیص داده و ثبت می‌شوند. رادیو‌تریسر‌ها می‌زان متابولیسم و حرارت نواحی خاصی را نشان می‌دهند. نواحی داغ محل تجمع رادیو‌تریسرند و نواحی سرد نشان‌دهنده غلظت و فعالیت کمتر هستند. تصاویر توسط رایانه ثبت و پردازش می‌شوند. در فرا‌یند درمان رادیو‌تراپی (RIT) نیز ماده آنتی‌بادی مونوکلونال با رادیودارو‌ها جفت شده و پس از حرکت در بدن به‌سمت سلول‌های درمانی، اشعه درمانی با دوز بالا را مستقیما به ناحیه مدنظر منتقل می‌کنند.

برای انجام آزمایش، تصویربرداری یا روش درمانی ممکن است پزشک از شما بخواهد در بیمارستان بستری شوید یا این کار را سرپایی انجام دهد. روش‌های مختلف مبتنی بر پزشکی هسته‌ای در کل بدون دردند و عوارض خاصی ایجاد نمی‌کنند. مراحل انجام فرا‌یند شامل موارد زیر است ابتدا روی میز مخصوص دراز می‌کشید و پرستار یا تکنسین رادیودارو یا رادیو‌تریسر را تزریق می‌کند یا از شما می‌خواهد کپسول یا مایعی را ببلعید یا گازی را استنشاق کنید. این مواد معمولا بی‌بو و بی‌طعم هستند. به غیر از حس ورود سوزن، درد خاصی حس نمی‌کنید. ممکن است حس کنید مایع سردی از رگ بازوی شما بالا می‌رود که مشکلی ایجاد نمی‌کند. در برخی آزمایش‌ها ممکن است از سوند در مثانه استفاده شود که باعث ناراحتی موقتی می‌شود. مدت‌زمان لازم برای تجمع مواد در بدن به نوع فرا‌یند بستگی دارد و ممکن است از چند ثانیه تا چند روز طول بکشد. در زمان تصویربرداری، دوربین ویژه‌ای ممکن است دور بدن بچرخد یا از شما بخواهند موقعیت بدن را تغییر دهید. باید مدت کوتاه‌ی بی‌حرکت بمانید. اگر ترس از فضای بسته دارید به پزشک اطلاع دهید. اگر بیمار کودک خردسال باشد، ممکن است پزشک برای جلوگیری از حرکت کودک مقدار اندکی آرام‌بخش استفاده کند.

پس از آزمایش ممکن است از شما بخواهند مدتی منتظر بمانید تا در صورت نیاز تصاویر بیش‌تری تهیه شوند. معمولا می‌توانید فعالیت‌های عادی و روزمره خود را پس از انجام آزمایش از سر بگیرید. بخش زیادی از مواد رادیواکتیو پس از چند ساعت از طریق ادرار یا مدفوع از بدن خارج می‌شوند. می‌توانید مقدار زیادی آب بنوشید تا مواد رادیواکتیو سریع‌تر دفع شوند. پس از جلسات درمان با مواد رادیواکتیو، ممکن است نیاز باشد نکاتی را رعایت کنید که توسط تکنسین یا پرستار به شما اطلاع داده می‌شود. اگر در حال طی‌کردن فرا‌یند درمان با رادیودارو‌ها هستید، می‌توانید درباره عوارض جانبی دارو از پزشک خود سؤال کنید. عوارض جانبی موقتی هستند و شامل مواردی همچون تهوع، استفراغ، اسهال، تب یا خستگی می‌شوند.

در بسیاری موارد، روش‌های به‌کاررفته در پزشکی هسته‌ای اطلاعات منحصربه‌فردی در اختیار پزشک قرار می‌دهند که با سایر آزمایش‌ها به دست نمی‌آیند. بنابراین تشخیص و ارزیابی می‌زان بیماری یا اختلال بسیار آسان‌تر و سریع‌تر می‌شود. اسکن‌ها و تصاویر پزشکی هسته‌ای در بسیاری موارد جایگزین نمونه‌برداری‌ها (بیوپسی‌ها) و جراحی‌های اکتشافی هستند که برای تشخیص مشکلات داخلی انجام می‌شوند. پس مشکل و ناراحتی داخلی بیمار با هزینه و عوارض جانبی بسیار کمتر مشخص می‌شود. همچنین اکثر روش‌های پزشکی هسته‌ای اطلاعات دقیق‌تری از جراحی‌های اکتشافی ارائه می‌دهند. اسکن‌های پت (PET) مبتنی بر پزشکی هسته‌ای اطلاعات مشخصی برای برنامه‌ریزی دوره درمان با پرتودرمانی در اختیار متخصص قرار می‌دهند. درمان‌های رادیونوکلئیدی نیز سلول‌های سرطانی را هدف قرار می‌دهند و آسیب تشعشع به بافت سالم را محدود می‌کنند. همچنین در مقایسه با سایر روش‌های درمانی عوارض جانبی کمتر و دوره‌های زمانی کوتاه‌تری دارند.

در روش‌های پزشکی هسته‌ای فقط دوز اندکی از مواد رادیواکتیو استفاده می‌شود که می‌تواند مزایای بسیار بیش‌تری از سایر روش‌ها داشته باشد. بیش از ۶ دهه است که پزشکان از روش‌های تشخیصی و درمانی تکنولوژی پزشکی هسته‌ای استفاده می‌کنند و تاکنون هیچ اثر نامطلوب طولانی‌مدتی از قرارگرفتن در معرض این دوز اندک گزارش نشده است. واکنش‌های آلرژیک به رادیودارو‌ها و رادیو‌تریسر‌ها هم معمولا بسیار نادر و خفیف هستند. مثلا تزریق رادیودارو‌ها ممکن است باعث درد خفیف و قرمزی شود که خیلی سریع رفع می‌شود. شاید عیب اصلی روش‌ها و فرا‌یند‌های پزشکی هسته‌ای وقت‌گیربودن آن‌ها باشد. برخی از این روش‌ها ممکن است چندین ساعت تا چند روز طول بکشند. ناگفته نماند که برخی تجهیزات جدید‌تر زمان این فرا‌یند‌ها را تا بسیار کوتاه‌تر کرده‌اند. در کل تحقیقات متعددی مزایای روش‌های پزشکی هسته‌ای را بسیار بیش‌تر از معایب یا مشکلات آن برمی‌شمارند. بااین‌حال، می‌توانید تمام مشکلات و حساسیت‌های خود را با پزشک در میان بگذارید و درباره هر‌گونه نگرانی سؤال بپرسید. به‌ویژه در صورت شیرده‌ی به نوزاد یا وجود احتمال بارداری حتما پیش از انجام فرا‌یند پزشک و تکنسین را آگاه کنید.

پزشکی هسته‌ای ترکیبی از رشته‌ها و علوم مختلف همچون شیمی، فیزیک، ریاضی و پزشکی است که از مقادیر بسیار اندک مواد رادیواکتیو برای انجام فرا‌یند‌های ضروری تشخیص، ارزیابی و درمان بیماری‌های داخلی کمک می‌گیرد. با استفاده از پزشکی هسته‌ای، پزشکان و متخصصان می‌توانند جزئیات بیماری‌ها و اختلالات احتمالی را تا سطح مولکولی مشاهده کنند و با تشخیص سریع‌تر و دقیق‌تر برنامه‌ریزی بهتری برای درمان هدفمند انجام دهند. بنابراین توسعه و گسترش هرچه‌ بیش‌تر روش‌های مبتنی بر رشته پزشکی هسته‌ای می‌تواند تحولی در زمینه مراقبت‌های بهداشتی و افزایش امید بهبود برای بیماران و اطرافیان آن‌ها باشد.