تعریف و اهداف کشاورزی پایدار

کشاورزی پایدار به معنای مدیریت صحیح منابع کشاورزی با هدف برآوردن نیاز‌های غذایی و نساجی فعلی جامعه است. انگیزه اصلی ترویج پایداری این است که نیاز‌های امروز را به قیمت به خطر انداختن توان تولید نسل‌های آینده تامین نکنیم. این رویکرد با کاهش نهاده‌ها و افزایش ستانده‌ها دنبال می‌شود.

اهداف اصلی کشاورزی پایدار شامل حفظ سلامت خاک و جلوگیری از فرسایش، مدیریت عاقلانه آب، به حداقل رساندن آلودگی هوا، ذخیره کربن در مزارع، افزایش مقاومت در برابر تغییرات شدید جوی و ترویج تنوع زیستی می‌باشد.

سیستم کشاورزی پایدار

این سیستم سودآوری مزارع را صرف‌نظر از ابعاد آن تضمین می‌کند، حامی کشاورزان نسل بعد است، با کارگران رفتار منصفانه دارد، برابری و عدالت نژادی را ترویج می‌کند، دسترسی به غذای سالم را برای همه فراهم می‌آورد و در هر شرایطی منافع مردم و جوامع را بر منافع شرکت‌ها اولویت می‌دهد.

دلیل گرایش به کشاورزی پایدار

صنعت کشاورزی پس از جنگ جهانی دوم با معرفی فناوری‌های جدید، مکانیزاسیون و استفاده گسترده از مواد شیمیایی دگرگون شد. حجم تولید غذا و فیبر افزایش یافت و نیاز به نیروی کار کشاورزی کاهش یافت. با وجود اثرات مثبتی، این تغییر بی‌هزینه نبود نشست خاک، آلودگی آب‌های زیرزمینی، کاهش مزارع خانوادگی، بی‌توجه‌ی به شرایط زندگی کارگران، افزایش هزینه‌های تولید و دگرگونی شرایط اقتصادی-اجتماعی در جوامع روستایی از هزینه‌های آن بود.

طی دو دهه اخیر جنبشی شکل گرفت که بر نقش نهاد‌های کشاورزی در این مشکلات تمرکز داشت. امروزه این جنبش با گسترش پذیرش کشاورزی پایدار، علاوه بر رفع نگرانی‌های زیست‌محیطی و اجتماعی، فرصت‌های اقتصادی نوآورانه برای تولیدکننده، کارگر، مصرف‌کننده و سیاست‌گذار فراهم می‌کند.

فواید کشاورزی پایدار

۱. افزایش بهره‌وری خاک رشد سریع جمعیت و نیاز به سکونتگاه ارزش اراضی با خاک مرغوب را بالا برده و تبدیل بخش زیادی از اراضی زراعی به مناطق مسکونی را به دنبال داشته است. کشاورزی پایدار با استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر و کم‌ترین نهاده بر خاک، در حمایت از زمین‌های کشاورزی نقش اساسی ایفا می‌کند.

۲. توسعه جوامع روستایی وضعیت اقتصادی و زیست‌محیطی بسیاری از جوامع روستایی بدتر از مناطق شهری است. کشاورزی پایدار فرصت بازنگری در اهمیت مزارع خانوادگی و پایه‌ای برای ایجاد اقتصاد سالم در این جوامع فراهم می‌آورد.

۳. تغییر نگاه مصرف‌کننده مصرف‌کنندگان امروزی بیش از پیش به هزینه‌های مالی و غیر‌مالی تولید و کیفیت محصولات اهمیت می‌دهند. به همین دلیل تولیدکنندگان درصدد اجرای شیوه‌های پایدار برای بازاریابی بهتر و ترویج نگاه بلندمدت به فرآیند تولید، توزیع و مصرف هستند.

منابع طبیعی در کشاورزی پایدار

آب

آب یکی از منابع طبیعی اصلی در کشاورزی است و کمبود آن ضربه سنگینی به حجم تولید وارد می‌کند. برای توسعه سیستم‌های مقاوم به خشکسالی، اقدامات سیاسی و مدیریتی شامل بهبود حفاظت و ذخیره‌سازی آب، ایجاد انگیزه برای انتخاب گونه‌های مقاوم به خشکی، استفاده از سیستم‌های آبیاری کم‌حجم و مدیریت محصولات برای کاهش هدررفت آب ضروری است.

برای مقابله با شوری و آلودگی آب‌های زیرزمینی و سطحی توسط آفت‌کش‌ها، نیترات‌ها و سلنیوم، اقداماتی نظیر کاشت محصولات مقاوم به نمک، آبیاری کم‌حجم، تکنیک‌های مدیریتی کاهش اثرات نمک، تبدیل زمین‌های کشت ردیفی به علوفه‌های مقاوم به خشکی، احیای زیستگاه حیات‌وحش و استفاده از سیستم آگروفارس‌تری (جنگل‌زراعی) توصیه می‌شود.

انرژی

کشاورزی مدرن به شدت به منابع انرژی تجدید‌ناپذیر، به‌ویژه نفت، وابسته است. ادامه این وابستگی به صلاح نیست، اما رهاکردن ناگ‌هانی آن هم ضربه‌ای به اقتصاد می‌زند. سیستم‌های کشاورزی پایدار منابع تجدید‌ناپذیر را به تدریج حذف و با منابع تجدیدپذیر مانند انرژی خورشیدی و سوخت‌های زیستی جایگزین می‌کنند.

هوا

سوزاندن بقایای گیاه‌ی روشی رایج در کشاورزی سنتی است. از دود حاصل از سوزاندن بقایا گرفته تا گرد و غبار ناشی از خاک‌ورزی و برداشت، انتشار آفت‌کش‌ها هنگام سم‌پاشی و اکسید نیتروژن ناشی از کود‌های نیتروژنی، همه بر کیفیت هوا اثر منفی دارند. کشاورزی پایدار با ادغام بقایای گیاه‌ی با خاک، خاک‌ورزی در سطح مناسب و کاشت گیا‌هان و علف‌های بادشکن برای کاهش گرد و غبار، کیفیت هوا را بهبود می‌بخشد.

خاک

خاک قابل بهره‌برداری بر اثر کاشت و برداشت مستمر در معرض فرسایش جدی است. کشاورزی پایدار ایده‌هایی برای حفظ خاک ارائه می‌دهد کاهش یا حذف مرحله خاک‌ورزی، مدیریت آبیاری برای کاهش رواناب و پوشاندن خاک با گیا‌هان متفرقه یا مالچ.

روش‌های کاشت در کشاورزی پایدار

۱. انتخاب محیط و گونه گیاه

گیا‌هان مقاوم به آفات با تحمل بیش‌تر شرایط خاک و محیط، بهترین گزینه برای کاشت پایدارند. قبل از کاشت باید عوامل نظیر نوع و عمق خاک، محصولات قبلی، آب‌وهوا و توپوگرافی منطقه در نظر گرفته شود.

۲. مزرعه‌داری متنوع

بهره‌برداری از مزارع تک‌کشت ساده است، اما این سادگی به قیمت از کار افتادگی مزارع بعد از برداشت‌های متوالی تمام می‌شود و ثبات جوامع وابسته را بر هم می‌زند. کشاورزی پایدار با کاشت محصولات مختلف در یک مزرعه، علاوه بر کاهش ریسک اقتصادی، از منابع طبیعی محافظت می‌کند. مثلا تناوب زراعی و کاشت شبدر و چاودار خارج از فصل می‌تواند جلوی رویش علف‌های هرز، گسترش عوامل بیماری‌زا و آفات را بگیرد، استفاده از کود، علف‌کش و نهاده‌های شیمیایی را به حداقل برساند، سطح خاک را پوشیده نگه دارد تا نشست و فرسایش کاهش یابد و در تمام ایام سال مواد مغذی را در خاک حفظ کند.

۳. مدیریت خاک

بسیاری از مشکلات آفات یا فقدان تعادل مواد مغذی ناشی از مدیریت نامناسب خاک، آب و تغذیه است. سیستم‌هایی که کیفیت خاک را کاهش می‌دهند، برای افزایش مجدد عملکرد ناچار به افزایش آبیاری، تغذیه و سم‌پاشی می‌شوند. در حالی که کشاورزی پایدار خاک را محیطی زنده و شکننده می‌داند که برای بهره‌وری طولانی‌مدت باید حفظ شود. روش‌های حفاظت و افزایش بهره‌وری شامل مدیریت یکپارچه آفات (IPM)، کاهش یا حذف خاک‌ورزی، پرهیز از تردد روی خاک مرطوب، پوشش خاک با گیا‌هان پوششی یا مالچ و استفاده از گیا‌هان پوششی، کمپوست یا کود‌های دامی می‌باشد.

۴. تلفیق دامداری و کشاورزی

ادغام دامداری و کشاورزی در مزارع پایدار مزایای مهمی دارد عملیات کشت به بخش‌های هموار محدود شده و از شیب‌های تند در معرض فرسایش بهره‌برداری نمی‌شود. کشت تناوبی محصولات مرتعی و علوفه دام کیفیت خاک را افزایش و احتمال فرسایش را کاهش می‌دهد؛ کود دامی نیز به حاصلخیزی خاک کمک می‌کند. بازاریابی و فروش محصولات دامی راحت‌تر از محصولات زراعی است و اقتصاد کشاورز را در برابر نوسانات قیمت مصون می‌دارد.

۵. استفاده کارآمد از نهاده‌ها

کشاورزان پایدار تا حد امکان نهاده‌های طبیعی و تجدیدپذیر را انتخاب کرده و به اثرات زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی استراتژی مزرعه‌داری اهمیت می‌دهند. اجرای شیوه‌های پایدار صرفا جایگزینی نهاده‌ها نیست؛ هدف توسعه سیستم‌های کارآمد و بیولوژیکی است که به می‌زان نهاده کمتری احتیاج داشته باشند. گاهی استفاده از مواد آلی شیمیایی مصنوعی با سمیت کم و بهره‌وری بالا، نتایج زیست‌محیطی بهتری از رویکرد‌های کاملا غیر‌شیمیایی دارد و پایدار‌تر محسوب می‌شود.

نتیجه‌گیری

اصلی‌ترین مشکل سیستم کشاورزی سنتی هدررفت منابع وابسته و تخریب آن‌ها در طول زمان است. خوشبختانه امروزه کشاورزان و دانشمندان مسیری تازه را آغاز کرده‌اند که امیدواریم ادامه آن به حفظ منابع طبیعی، سودآوری حداکثری و مقاومت خاک در برابر خشکسالی، سیل و تغییرات آب‌وهوایی منجر شود.

اگر اطلاعات بیش‌تری درباره این نوع کشاورزی دارید، حتما در بخش نظرات با ما در میان بگذارید.