فرونشست دشت مرودشت و پیامدهای آن بر آثار باستانی؛ هشدارهای کارشناسان و نتایج جدید مطالعات, دشت مرودشت به عنوان یکی از بحرانیترین دشتهای ایران در برابر پدیده فرونشست زمین قرار دارد. کارشناسان برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی برای مصارف کشاورزی را عامل اصلی این پدیده میدانند که منجر به تشکیل شکافهای گسترده در سطح زمین شده است.
علل و ابعاد فرونشست در دشت مرودشت مریم دهقانی، عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز، در گفتگو با خبررسان فارس بیان کرد که نرخ فرونشست در این دشت تا ۳۰ سانتیمتر در سال برآورد شده است.
این شرایط ناشی از برداشت بیش از حد آب از چاهها در حالی است که میلیونها سال طول میکشد تا آب در سفرههای زیرزمینی انباشته شود. دهقانی با اشاره به جلسات متعدد برگزار شده برای یافتن راهکار، ابراز تاسف کرد که تا کنون اقدام عملی قابل توجهی انجام نشده است. وی همچنین به پدیده فروچاله در دشتهای دیگر استان فارس و حتی تهران اشاره کرد و دشت مرودشت را به وسعت ۷ هزار و ۲۰۰ کیلومتر مربع به عنوان بحرانیترین دشت کشور معرفی نمود.
راهکارهای پیشنهادی برای کنترل فرونشست این کارشناس راهکارهای اصلی را در مسدود کردن چاههای غیرمجاز و مجاز، نصب کنتورهای هوشمند برای کنترل برداشت آب، تغییر الگوهای کشت به سمت محصولات کمآببر و مدیریت صادرات محصولات پرآببر خلاصه کرد.
او هشدار داد که اگر روند مسدودسازی چاهها با سرعت فعلی ادامه یابد، هفت سال طول میکشد تا چاههای غیرمجاز مسدود شوند که به معنای خشک شدن کامل دشت است. مطالعات جدید فرونشست اثری بر نقوش رستم ندارد در نشست علمی پایش و حفاظت از محوطه نقش رستم، دکتر فقیه، رئیس گروه زمینشناسی دانشگاه شیراز، نتایج مطمئنکنندهای را اعلام کرد.
بر اساس اسکنهای زمین و مطالعات ژئوفیزیک، ژئوالکتریک و جیپیآر، فرونشست در بستر خاک دشت رخ داده است در حالی که آثار نقش رستم در دل صخره کوهستان کنده شدهاند.
تنها نگرانی باقیمانده مربوط به بنای سنگی منسوب به کعبه زرتشت است، هرچند که این بنا و باروی خشتی نقش رستم دارای معماری فوقالعادهای هستند و تا به حال فرونشست نتوانسته خللی در آنها ایجاد کند. صدمات موجود در باروی خشتی نیز ناشی از بارندگیها بوده، نه فرونشست.
اقدامات حفاظتی و ساماندهی محوطه سرپرست برنامه ساماندهی محوطه نقش رستم از انجام اقداماتی چون شیببندی سطح، زهکشی، هدایت آبهای سطحی به بیرون از محوطه، احیاء سیستمهای انتقال آب و پاکسازی شکافهای ناشی از کاوشهای باستانشناس اریک اشمیت در ۹۰ سال پیش خبر داد.
این شکافها که در محدوده کاوشهای آمریکاییها قرار دارند، باعث نفوذ آب باران و گسترش ترکها شده بودند که با شناسایی و پاکسازی آنها، خطر رانش خاک در اطراف کعبه زرتشت مدیریت خواهد شد. مطالعات ژئوتکنیک برای مقاومسازی بستر بنای کعبه زرتشت در اولویت قرار دارد و با پایان عملیات شیببندی و زهکشی، بازدید گردشگران به حالت عادی بازخواهد گشت.
کارشناسان تأکید دارند که اگرچه اثرات مستقیم فرونشست بر آثار صخرهای نقش رستم منتفی است، اما مدیریت بحران آب در دشت مرودشت برای حفظ پایداری منطقه و جلوگیری از پیامدهای غیرمستقیم، اولویت اول باقی میماند.