چهارشنبه 18 نوامبر 2026
مهتاب من
اقتصاد

کارنگی: اروپا در بن‌بست برجام مانده، ایران و آمریکا از قاره پیر دور هستند

ایمان صالحی 7 سپتامبر 2023 7 سپتامبر 2023 - 05:40
کارنگی: اروپا در بن‌بست برجام مانده، ایران و آمریکا از قاره پیر دور هستند

به گزارش خبررسان، اندیشکده کارنگی در تحلیلی با عنوان اروپا در کجای توافق هسته‌ای ایران قرار دارد؟ به بررسی بن‌بست کنونی پیرامون برجام پرداخته و از نقش منفعلانه طرف‌های اروپایی این توافق علیرغم ادعا‌های ماه‌های گذشته درباره حفظ آن ابراز تعجب کرده است.

تلاش‌های اروپایی برای حفظ برجام

این اندیشکده آمریکایی اشاره کرده است که در طول چهار سال گذشته، اتحادیه اروپا و کشور‌های عضو آن قاطعیت قابل توجه‌ی را برای حفظ توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ با ایران نشان دادند. اگرچه این تلاش برای نگه داشتن توافق به طور کامل کافی نبود، اما بسیار بیش‌تر از آن بود که بسیاری از ناظران – از جمله یک رئیس‌جمهور آمریکا که اکنون رئیس‌جمهور سابق شده – از قاره پیر انتظار می‌داشتند. بنابراین بسیار تعجب‌آور‌تر است که اروپایی‌ها اکنون برای کنار هم قرار دادن دو دشمن چهل‌ساله گذشته یعنی ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران سرشار از انرژی و ابتکار عمل نیستند، در حالی که این دقیقا همان کاری است که اروپا باید بلافاصله در حال انجام آن باشد.

امید‌ها به دولت بایدن و واقعیت‌های فعلی

بر اساس این گزارش، امید‌های بزرگ مرتبط با انتخاب جو بایدن به عنوان رئیس‌جمهور آمریکا تا قبل از مراسم تحلیف وی در ۲۰ ژانویه (اول بهمن ماه) به انتظارات ناچیز تبدیل شده‌اند. بایدن و مشاورانش به وضوح اعلام کرده‌اند که واشنگتن به سادگی به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) بازنخواهد گشت، توافقی که سلف او در مه ۲۰۱۸ از آن خارج شد. آن‌ها در عوض، بر اساس خواسته‌های جریان‌های سخت‌گیرانه در آمریکا که می‌گویند واشنگتن نباید اهرم فشار تحریم را که دولت قبل ایجاد کرده از دست دهد، از ایران انتظار دارند که ابتدا به تعهدات خود بازگردد.

از سوی دیگر، دیدگاه دولت ایران مسائل را به شکلی کاملا متفاوت می‌بیند. به دلایل بسیار اصولی و با توجه به بی‌اعتمادی عمیق ایجاد شده در پی خروج یکجانبه واشنگتن از توافق، بعید است تهران در موضع اعطای امتیاز قرار گیرد. پس از سال‌ها فشار حداکثری از سوی آمریکا، سیاست‌گذاران در تهران حتی درباره دریافت غرامت به دلیل تحریم‌های آمریکا صحبت می‌کنند. علاوه بر این، اجازه دادن برای بازگشت آمریکا به برجام شامل دادن اختیار به آن برای بازگرداندن سریع (اسنپ‌بک) همه تحریم‌های بین‌المللی در آینده است – احتمالا در اولین فرصت در سال ۲۰۲۵، زمانی که شاید رئیس‌جمهور جدید دیگری در کاخ سفید باشد.

کاهش زمان گریز هسته‌ای ایران

کارنگی علیرغم تاکید ایران بر داشتن اهداف صلح‌آمیز هسته‌ای، ادعا کرده که چیزی که بر فوریت رسیدگی به این بن‌بست می‌افزاید، پیشرفت‌های سریع هسته‌ای ایران است. زمان گریز هسته‌ای ایران – مدت زمان مورد نیاز یک کشور برای جمع‌آوری مواد شکافت‌پذیر کافی برای یک بمب اتمی – اکنون به طور جدی کاهش یافته است. این زمان در اوایل سال ۲۰۱۶ وقتی برجام اجرایی شد، یک سال برآورد می‌شد، اما پس از پنج سال و سپری شدن از دو رئیس‌جمهور آمریکا، تخمین زده می‌شود که به حدود چهار ماه رسیده باشد.

این اندیشکده در ادامه ادعا‌های خود درباره برنامه هسته‌ای ایران افزوده است اوایل ماه فوریه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی گزارش داد ایران مقادیر کمی اورانیوم فلزی تولید کرده است، موادی که تحت برجام ممنوع هستند.

مهلتی که مجلس ایران برای آژانس تعیین کرده

در این گزارش همچنین به ضرب‌الاجل ایران بر اساس مصوبه مجلس برای تعلیق بخشی از اختیارات راستی‌آزمایی آژانس در صورت عدم اجرای تعهدات طرف‌های برجامی به عنوان یک مورد نگران‌کننده دیگر اشاره شده است. با توجه به این زمینه‌ها و افزایش مشکلات، اروپایی‌ها باید سریعا یک مسیر مشترک را با دولت جو بایدن ترسیم کنند. با این حال به نظر می‌رسد آن‌ها باز هم منتظر ایالات متحده برای ابتکار عمل هستند. البته که مجبور بودند قبل از تماس رسمی با آنتونی بلینکن وزیر خارجه آمریکا، اجازه دهند او کار خود را آغاز کند. اولین مکالمه میان وزرای خارجه انگلیس، فرا‌نسه و آلمان با بلینکن در پنجم فوریه (۱۷ بهمن) انجام شد.

نقش می‌انجی‌گری اروپا و خطای محاسبه ماکرون

کارنگی تأکید کرده است که با وجود داشتن هفته‌ها زمان برای ارائه یک پیشن‌هاد ملموس، اروپایی‌ها می‌توانستند تلاش بیش‌تری برای قرار دادن اتحادیه اروپا در جایگاه هدایتگر داشته باشند. عجیب‌تر از آن که این محمدجواد ظریف وزیر خارجه ایران بود که از اتحادیه اروپا به عنوان رئیس کمیسیون مشترک برجام خواست تا برای بازگشت آمریکا به توافق می‌انجیگری کند. در حالی که نه تنها این پیشن‌هاد می‌توانست از سوی خود بروکسل مطرح شود، بلکه فرد اشتباه‌ی هم به آن پاسخ داد و امانوئل ماکرون رئیس‌جمهور فرا‌نسه خود را می‌انجی صادق معرفی کرد.

به باور نویسندگان این تحلیل، اروپایی‌ها نیازی به وزیر خارجه آمریکا ندارند تا برای آن‌ها فهرست کار‌های لازم را بنویسند. در عوض، آن‌ها باید ناامیدی خود را از انحراف ایران از برجام به سمت خواسته‌های مشخص و جدول زمانی برای بازگشت متوالی به تعهدات کامل از سوی همه امضاکنندگان توافق هدایت کنند.

فرصت اروپا برای تقویت نقش می‌انجی

بر اساس این گزارش، در شرایط حاضر، آسیبی در کار نیست و در واقع، یادآوری به واشنگتن که نیاز است گام اول را بردارد، نقش اتحادیه اروپا را به عنوان می‌انجی بی‌طرف تقویت می‌کند. این اقدام، ساده اما بسیار نمادین است لغو دستور اجرایی مه ۲۰۱۸ که به خروج واشنگتن از توافق منجر شد، و می‌تواند از سوی بایدن زمانی که در ۱۹ فوریه (اول اسفند) در کنفرانس مجازی امنیتی مونیخ صحبت می‌کند، انجام شود.

در پایان این تحلیل آمده است علاوه بر اینکه برای اروپا کافی نیست در پشت صحنه کار کند. اروپا باید در گفتمان عمومی نیز پیروز شود، به خصوص با توجه به سخت شدن مواضع در تهران و واشنگتن. بنابراین اروپایی‌ها باید همه شرکا را در خصوص تحویل کمک‌های بشردوستانه با تقویت کانال تجاری تقریبا از بین رفته اینستکس و چراغ سبز نشان دادن در ارتباط با وام کمکی مورد درخواست ایران برای مقابله با همه‌گیری از صندوق بین‌المللی پول، تحت فشار قرار دهند.

طبق این گزارش، این اقدامات باید دقیقا به این دلیل انجام شود که مشکل اصلی میان آمریکا و ایران است و اروپا نقش می‌انجی را ایفا می‌کند. اروپایی‌ها باید این کار را در مشورت نزدیک با واشنگتن انجام دهند اما نه به دستور آن. اروپا نمی‌تواند پنهان بماند و زمان زیادی برای از دست دادن فرصت‌ها وجود ندارد.