سه‌شنبه 17 نوامبر 2026
مهتاب من
سلامتی

شناخت دروغ مصلحتی و تفاوت آن با دروغ واقعی؛ معیار‌های تشخیص

ایمان صالحی 11 جولای 2023 11 جولای 2023 - 14:45
شناخت دروغ مصلحتی و تفاوت آن با دروغ واقعی؛ معیارهای تشخیص

به گزارش خبررسان، دروغ مصلحتی مفهومی است که در فرهنگ خاورمیانه پیشینه‌ای طولانی دارد، در حالی که اصطلاح دروغ سفید در فرهنگ غرب ریشه در قرن چهاردهم می‌یابد. در آن دوره، عده‌ای با الهام از نمادین بودن رنگ سفید برای خیرخواه‌ی و درستکاری، این واژه را ابداع کردند. دروغ سفید طیف وسیعی از دروغ‌های غیر‌واقعی را در بر می‌گیرد و دروغ مصلحتی را می‌توان یکی از انواع آن دانست.

هیچ تردیدی نیست که دروغ‌گویی صفت مذمومی است و دروغ امری ناپسند و مخرب محسوب می‌شود، اما گاهی مواقعی پیش می‌آید که فردی با نیت خیرخوا‌هانه و برای در امان داشتن هم‌نوع خود از گزند آسیب‌ها، زبان به دروغ باز کند که به آن دروغ مصلحتی یا سفید می‌گویند.

نمونه بارز این نوع دروغ‌ها، پاسخ‌های خیالی و غیر‌واقعی به پرسش‌های کودکان است که با هدف حفظ برائت و جلوگیری از اضطراب بیان می‌شوند. این دسته از پاسخ‌ها با دروغ‌های واقعی که از سر فریب و با نیت شوم بیان می‌گردند، تفاوت بنیادین دارند. دروغ مصلحتی از سر خیرخواه‌ی و برای پیشگیری از آسیب‌های احتمالی گفته می‌شود و اگرچه با واقعیت هم‌خوانی ندارد، پیامد ناخوشایندی در پی ندارد.

مقایسه دروغ مصلحتی با دروغ واقعی

دروغ‌های مصلحتی برخلاف دروغ‌های واقعی، آسیب و خطری به دنبال ندارند. بسیاری از این دروغ‌ها برای ساختن دنیایی رویایی برای کودکان یا برای پای‌بندی به آداب‌ورسوم اجتماعی بیان می‌گردند. مثال‌هایی از این دروغ‌ها عبارتند از تحسین ظاهر کسی بدون واقعیت، بهانه عدم وقت برای گفتگو، خندیدن به لطیفه‌ای که خنده‌دار نیست، قول تماس آتی که قصد برقراری آن نیست، و ادعای نخواندن پیامک.

به طور کلی دروغ مصلحت‌آمیز از سر خیرخواه‌ی بیان می‌شود، زیرا رک‌گویی و صراحت گاهی تنها با زیر پا گذاشتن آداب‌ورسوم ممکن است و این امر می‌تواند باعث رنجش دیگران گردد. از این رو برخی جامعه‌شناسان دروغ سفید را نشانه‌ای از رشد و تربیت فردی و حتی مدنیت می‌دانند. در مقابل، دروغ‌های واقعی هیچ نسبتی با خیرخواه‌ی ندارند و پیامد‌های زیان‌باری برای هر دو طرف، دروغگو و مخاطب، به همراه دارند.

مشخصه‌های دروغ‌های مصلحتی و واقعی

دروغ‌های مصلحتی

  • با نیت محافظت از دیگران بیان می‌شوند.
  • ماهیتی خیرخوا‌هانه دارند.
  • برای پای‌بندی به آداب‌ورسوم و جلوگیری از رنجش دیگران گفته می‌شوند.

دروغ‌های واقعی

  • با هدف پیشبرد مطامع شخصی بیان می‌شوند.
  • ماهیتی خودمدارانه و آسیب‌زننده دارند.
  • نتیجه‌ای جز فریب و رنج برای دیگران به همراه ندارند.

فواید دروغ مصلحتی

چرا دروغ می‌گوییم ـ دروغ مصلحتی<figcaption class="wp-element-caption"تارس، ربات فیلم بین‌ستاره‌ای: "صداقت کامل امن‌ترین روش تعامل با گونه‌های احساساتی نیست!"

مهم‌ترین فایده دروغ مصلحتی، جلوگیری از رنجش دیگران است. به عنوان مثال، دانشجویی که در شهر دوری از خانواده به سر می‌برد و با سختی‌های زیادی روبروست، هنگام تماس مادر، اوضاع را خوب و روبه‌راه توصیف می‌کند تا نگران نباشد. در چنین مواردی، دروغ وقتی رنگ مصلحت می‌گیرد که مصلحت دیگران در اولویت قرار گیرد. جامعه‌شناسان این دروغ‌ها را دروغ‌های همسو با منافع اجتماعی نامیدند، در حالی که دروغ‌های واقعی با عنوان دروغ‌های ضد‌اجتماعی شناخته می‌شوند چون همه را قربانی مطامع شخصی دروغگو می‌کنند.

چرا مردم دروغ می‌گویند؟

انگیزه‌های زیادی در پس دروغ‌گویی نهفته است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از

۱. هواخواهی

گاهی دروغ برای حفظ حرمت دوستان و نزدیکان گفته می‌شود که در دسته دروغ‌های مصلحتی قرار می‌گیرد و به تقویت پیوند‌های دوستانه، خانوادگی و همسایگی یاری می‌رساند. مانند وقتی والدین از نواختن ناپای‌دار ویولن فرزند تحسین می‌کنند تا اعتماد به نفس او حفظ گردد.

۲. محافظت از تصویر ذهنی خود نزد دیگران

این انگیزه ریشه در پدیده جبران روان‌شناختی دارد. انسان همواره درصدد است تصویری که دیگران از او ساخته‌اند، محافظت نماید. برای مثال، کسی که از کار اخراج شده، به آشنایان می‌گوید خود استعفا کرده تا جایگاه اجتماعی‌اش مخدوش نشود.

۳. کرنش در برابر قدرت مسلط

برخی مواقع فرد از ناچاری زبان به دروغ می‌گشاید، مانند تمجید از طرح نقص‌دار رئیس برای جلوگیری از تعدیل یا اخراج در محیط کار.

آسیب‌های ناشی از دروغ‌های واقعی

دروغ‌های واقعی برخلاف نوع مصلحتی، با هدف ارضای منافع شخصی و فریب دیگران بیان می‌شوند. فرض کنید همسر لباسی نو می‌پوشد که چنگی به دل نمی‌نشاند و بدقواره است، اما شما برای آرامش خاطر او تحسین می‌کنید؛ این دروغ مصلحتی است. اما اگر همسر با آن لباس در میهمانی حاضر شود و شما همچنان دروغ بگویید، این دروغ دیگر مصلحتی نیست چون به‌بهای انگشت‌نمایی او تمام می‌شود.

چطور بفهمیم دروغی که می‌خواهیم بگوییم مصلحتی است یا واقعی؟

برای رفع ابهام، دو مرحله زیر را دنبال کنید

۱. نیت خود را بسنجید

دروغ وقتی مصلحتی است که از سر نوع‌دوستی و خیرخواه‌ی و برای کاهش درد و رنج دیگران گفته شود و معمولا به نفع شنونده مستقیم تمام می‌شود. مثال پنهان کردن بیماری مرگبار همسایه از کودک برای جلوگیری از رنجش او.

۲. پیامد‌های درازمدت را ارزیابی کنید

دروغ‌های مصلحتی پیامد‌های کوچک و کوتاه‌مدت دارند، در حالی که دروغ‌های واقعی آثار زیان‌باری در درازمدت به دیگران می‌رسانند. اگر دیدید دروغ پیامد‌های مخرب بلندمدت دارد، بدانید که واقعی است نه مصلحت‌آمیز.

چه زمانی باید دروغ بگوییم؟

گاهی می‌زان آسیب احتمالی به حدی است که چاره‌ای جز دروغ باقی نمی‌ماند. در این موقعیت‌ها، دروغ‌گفتن برای محافظت از جان خود یا دیگران نه تنها پذیرفتنی که الزامی است. مواردی از این قبیل عبارتند از

  • دروغ به فرد آزارگر برای فرار از خطر.
  • دروغ برای محافظت از کودکان در معرض آسیب.
  • دروغ به کسی که با سلاح واقعی بازی می‌کند.
  • دروغ به فرد تحت تأثیر الکل یا مواد مخدر.
  • دروغ به فردی که دچار <a href="https://www.chetor.com/tag/%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%84%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d9%86%db%8c/"اختلالات روانی حاد است.

سخن پایانی

اگرچه صداقت و راستگویی در بیش‌تر مواقع بهترین گزینه است، اما هر قاعده‌ای استثنایی دارد. وقتی راستگویی با مخاطرات جانی همراه باشد، بهتر است از دروغ مصلحتی استفاده کرد. البته مرزی بسیار باریک میان دروغ مصلحتی و واقعی وجود دارد، بنابراین نباید از دروغ سفید بهانه‌ای برای اصرار بر دروغ‌گویی ساخت.

اگر شما نیز تجربه‌ای از بیان دروغ‌های مصلحت‌آمیز دارید، آن را با ما و سایر مخاطبان در میان بگذارید.

اخبار مرتبط